استرس و عوامل استرس زا

استرس و عوامل استرس زا

نویسنده: روانشناس/1396 ارديبهشت 29 جمعه/دسته بندی ها: مقالات, مقالات تخصصی

استرس و عوامل استرس زا

انجمن روانپزشکی آمریکا (2013-2012) استرس را «الگویی از پاسخ های اختصاصی و غیر اختصاصی یک شخص به محرک های رویدادهایی که تعادل فرد را بر هم زده و همچنین فشار بیش از حد که توانایی فرد برای مقابله را مختل می کند» توصیف می کند.

استرس اصطلاحی کلی است که به دو مفهوم مجزای «عوامل استرس زا»[1] و «فشار»[2] اشاره  دارد. منظور از عوامل استرس زا ویژگی های محیطی یا افکاری است، که منجربه واکنشی نامطلوب در فرد می شود. DSM-5 عامل استرس زا را اینگونه تعریف می کند: «هر نوع عامل هیجانی، فیزیکی، اجتماعی، اقتصادی، یا دیگر عوامل که تعادل طبیعی فیزیولوژیکی، شناختی، هیجانی و رفتاری فرد را مختل می کند». اصطلاح فشار، به واکنش های نامطلوب/ جانبی فرد به عوامل استرس زا اشاره می کند(بامبِر، 2006).

در طول 50 سال گذشته تعاریف مختلفی از استرس ارائه شده است. استرس به معنای مختلفی به کار می رود. عده ای آن را کیفیت محرک بیرونی در نظر می گیرند(مثل یک مصاحبه پراسترس[3])، منظور برخی، پاسخ به محرک است (مصاحبه استرس زا). عده ای نیز استرس را محصول تعامل محرک- پاسخ می دانند(دلیل استرس زا بودن مصاحبه، دشواری آن و عدم آمادگی فرد است) (فیرس و ترال، 1389).

اکثر روانشناسان سلامت فعلی طرفداران رویکرد تعامل گرای سوم هستند. در «مدل تبادلی استرس»، استرس را فرایندی می دانند که شامل، یک رویداد محیطی(عامل استرس زا)، ارزیابی آن (تهدید آمیز/ بی خطر بودن آن)، پاسخ های فیزیولوژیکی، هیجانی، شناختی، رفتاری فرد به آن رویداد و ارزیابی های مجدد(ثانویه) در پی بروز پاسخ ها و تغییر در عوامل استرس زا، هستند(فیرس و ترال، 1389).

استرس اصطلاحی است که از علم فیزیک به عاریت گرفته شده و اولین بار توسط هانس سِلی[4] (1926) مطرح شد. سِلی، جزء گروه دوم نظریه پردازانی است، که استرس را مبتنی بر پاسخ به محرک مفهوم سازی کرده اند. او پاسخ به شرایط پراسترس را در 3 مرحله ی واکنش هشداری، تطبیقی و خستگی/ فرسودگی توصیف کرد(بامبر، 2006). به اعتقاد او، استرس چاشنی زندگی است، می توان تاثیری مثبت، منفی یا خنثی در عملکرد داشته باشد، و رهایی از آن فقط با مرگ امکان پذیر است(حافظی، احدی، عنایتی و نجاریان، 1386).

در رویکرد شناختی- رفتاری که «نظریه  تعاملی»[5] استرس برخاسته از آن است، استرس، به عنوان میانجی شناختی و محصول تعامل بین فرد و محیط در نظر گرفته شده است. طبق این نظریه بیشتر موقعیت ها/ رویدادها در ذات خود استرس زا نیستند، بلکه این ارزیابی و درک فرد از موقعیت/ رویداد است که آن را به «استرس زا بودن» تبدیل می کند(بامبر، 2006؛ و حافظی و همکاران، 1386). به اعتقاد آیرون بک، چگونگی تفسیر و ارزیابی اطلاعات محیطی توسط فرد، واکنش های هیجانی وی را تعیین می کند. این مدل با عنوان «مدل میانجی شناختی استرس»[6] نامیده می شود(بامبر، 2006).

هنگامی که فردی تحت استرس/ فشار است، پردازش اطلاعات وی مختل می گردد، که به صورت تفکر تحریف شده، پریشانی هیجانی، و الگوهای ناسازگارانه ی مرتبط با رفتار بروز می یابد. به عبارتی شناخت به طور مستقیم بین رویدادها/ موقعیت های پراسترس زندگی و پریشانی هیجانی میانجی گری می کند. بک(1984)، در مدلی که ارائه نمود، 6 مرحله را شناسایی کرده است که، با سایر مدل های ارائه شده، مطابقت دارد(بامبر، 2006).

شکل 2-1. مدل میانجی شناختی استرس(بامبر، 2006)

در توضیح این مدل 6 مرحله ای باید گفت: موقعیت ها/ رویدادهای خاص ماشه چکان یا راه انداز واکنش به استرس هستند. شیوه ای که فرد رویداد/ موقعیتی را درک و تفسیر می کند، متاثر از تنظیمات شناختی از قبل موجود در ساختار شناختی او، یعنی باورهای بنیادی است. به عقیده ی بِک، باورهای بنیادی هسته ی اصلی اختلال شناختی تجربه شده توسط فرد، در واکنش به استرس هستند(همان منبع).

ارزیابی فرد از این موقعیت، تهدیدی آشکار برای منافع حیاتی وی است، و همچنین ارزیابی ثانویه از توانائی های خود، چگونگی برخورد و مهار موقعیت، تعیین کننده ی بخش عمده ای از واکنش به استرس هستند و موجب فعال سازی پاسخ های اضطراری می شوند. ارزیابی ثانویه نقش محوری در رشد واکنش های بعدی به استرس دارد. در ادامه برانگیختگی افزایش یافته و پاسخ های جنگ و گریز آغاز می شوند. این افزایش برانگیختگی تا حدی موجب افزایش عملکرد می شود، اما در صورت ادامه موجب کاهش عملکردهای مقابله ای فرد می گردد(همان منبع).

در مرحله ی چهارم، فرد برای مواجهه با اثرات استرس، از راهبردهای تطابق استفاده می کند که در حقیقت بیانگر عملکرد فرد در پاسخ  به استرس های دریافت شده است و به صورت آگاهانه انجام می شود. در صورتی که نتیجه ی راهبردهای انتخاب شده مثبت باشد، و حل آن با موفقیت همراه باشد، تهدید ادراکی حذف، بهزیستی و سلامتی روانی و جسمی به همراه خواهد داشت. اما مواجهه مزمن با عوامل پراسترس و عدم موفقیت در حل و فصل آن، موجب فعال سازی مزمن پاسخ های اضطراری به استرس می شود و رشد نشانه های استرس را به دنبال خواهد داشت، که علاوه بر خود فرد خانواده را نیز تحت تاثیر قرار می دهد(همان منبع).

برسی ادبیات پژوهشی نشان دهنده ی اتفاق نظر درباره ی این موضوع است که، یک تعامل شناختی میانجی بین فرد و محیط وجود دارد. به طور خلاصه مدل شناختی استرس پیوند بین عوامل شناختی، عاطفی، انگیزشی، و رفتاری را با راه اندازهای محیطی، و رشد سندرم استرس نشان می دهد(همان منبع).

طبق تعاریف ارئه شده، یک عامل استرس زا شامل هر موقعیت یا رویدادی است که به نظر می رسد علت آشکارکننده یا تشدیدکننده ی مشکلات سلامت روانی است. بر اساس DSM-IV-TR، دو نوع اختلال به واسطه ی عوامل استرس زا (شدید/ مزمن) ایجاد می شوند، که شامل PTSD و اختلالات انطباقی است. اختلال انطباقی، توسط عوامل استرس زای شایعتری همچون بیماری جسمی و از دست دادن شغل ایجاد می شود. در حالی که، در ابتلا به PTSD، نیاز به عوامل استرس زای خارج از تجربیات عادی مثل سیل، زلزله شدید، تجاوز، جنگ یا شرارت های بشری است(اوتمر و اوتمر، 1391؛ و موریسون، 1390).

منابع:

American Psycological Association Officers.(2012-2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders. Fifth Edition DSM-5Tm. American Psychaitric Pablishing, Washington DC. Library of Congress Cataloging-in-Publication Data.

Bamber M.R,. (2006). CBT for occupational stress in health professionals : introducing a schema-focussed approach. New York: Simultaneously published in the USA and Canada by Routledge.This edition published in the Taylor & Francis e-Library, 2006.

فیرس، ای.جری، و ترال، تیموتی.جی. (1389). روانشناسی بالینی: مفاهیم، روش ها و حرفه. (ترجمه: فیروزبخت، مهرداد). تهران: انتشارات رشد. (سال انتشار به زبان اصلی2002).

حافظی، فریبا، احدی، حسن، عنایتی، میرصلاح الدین، و نجاریان، بهمن.(1386). رابطه ی علّی استرس چالش، استرس مانع پیشرفت، فرسودگی و انگیزش یادگیری با عملکرد تحصیلی در دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی اهواز. دانش و پژوهش در روانشناسی، شماره 32، ص 166-145.

اوتمر، اکهارت، و اوتمر، زیکلیند. (1390). اصول مصاحبه ی بالینی بر مبنای DSM-IV-TR. (جلد دوم). (ترجمه: نصراصفهانی، مهدی.؛ نوحه سرا، شبنم.؛ خادم ارضا، نوشین، و قهاری، شربانو). تهران: انتشارات ارجمند. (سال انتشار به زبان اصلی2002).

موریسون، جیمز.(1390). مصاحبه ی آغازین: ویرایش سوم، (ترجمه: بشردوست، فریبا). تهران: نشر روان. (تاریخ انتشار به زبان اصلی 2008).






[1] Stressor

[2] Strain

[3] Stressful

[4] Hans Selye

[5] Transactional theory

[6]  A Cognitive Mediated Model Stress

چاپ

تعداد مشاهده (1977)/نظرات (0)

تگ ها:

لطفا برای ارسال نظر وارد سایت شوید یا ثبت نام نمایید

Background Color:
 
Background Pattern: